LENFÖDEM
Lenfödem (fil hastaligi) lenfatik sivinin hücreler arasi dokuda birikerek, çogunlukla kollarda veya bacaklarda, bazen gövdede siskinlik yapmasidir. Hücreler arasinda bulunan sivilar süzülerek kana karisir. Bu görevi yerine getiren sisteme lenfatik sistem ve bu sistemde tasinan siviya da lenf sivisi adi verilmektedir. Normal bir insanda vücut agirliginin dörtte biri kadar lenf sivisi bulunur. Lenf sivisinin hareketi, iskelet kaslarinin basinci ve solunum hareketleriyle saglanir. Lenf hareketi kana göre oldukça yavastir. Çünkü lenf sistemine basinç yapan kalp gibi bir pompa yoktur. Lenf sivisini tasiyan lenf kanallari ve lenf dügümleri hasara ugrarsa veya dogustan kusurluysa lenf sivisi vücutta birikir. Bir bölgede biriken sivi miktari, lenfatik sistemin tasima kapasitesinden daha büyükse lenfödem meydana gelir.
Sebepleri
Lenfödemlerin bir kisminin sebebi bilinmemektedir. Edinilmis lenfödemler cerrahi sonrasi, radyasyon, enfeksiyon veya travma sonrasi gelisebilir. Meme kanseri gibi bazi kanserlerin tedavisi için lenf dügümlerinin alinmasi, daima lenfödem riski tasir. Cerrahi olarak ne kadar fazla lenf dügümü çikartilirsa, lenfödem olusma riski o kadar büyüktür. Lenf nodülü çikarildiktan sonra radyoterapi yapilirsa lenfödem olma riski daha da artar. Mastektomi (memenin alinmasi) sonrasi gelisen lenfödem tutulan kolda agirlik, agri, duyu kaybi, hareket kaybi ve fonksiyon bozuklugu ile karakterizedir. Bu durum kisinin yasam kalitesini olumsuz yönde etkiler. Hastalarda anksiyete, depresyon ve uyum sorunlari, sosyal ve seksüel problemler açiga çikar. Lenfödemli kol veya bacak kolayca enfeksiyona yakalanabilir. Bu yüzden tedaviye erken dönemde baslanilmasi oldukça önemlidir.
Belirtileri
Lenfödem hemen gelismeyebilir, bazen lenfatik sistemde olan yaralanmayi takiben 15 yil veya daha uzun sürede ortaya çikar. Belirtiler ilk olarak el ve ayak sirtinda görülür. Kol veya bacak agirliginda artis söz konusudur. Cilt gergin ve serttir. El ve ayaklarda duyu bozukluklari ve eklem sertlikleri görülebilir. Enfeksiyona karsi dirençte azalma görülebilir. Kol veya bacakta dolgunluk hissi, deride gerginlik, el bilegi veya ayak bilegi ve parmaklarin hareketliliginin azalmasi, giysi, bilezik, saat, yüzük, ayakkabi, çorap, gibi esyalarin dar gelmesi, iz birakmasi gibi belirtiler olabilir.
Evreleri
Lenfödem, tedavi edilmezse ilerleyici bir hastaliktir. Lenfödem üç evreye ayrilir ve tedavi edilmeyen hastalar evre 1’den evre 3’e ilerler:
Evre 1: Geri dönebilen lenfödem. Kesin tanimlanmayan yakinmalarla birlikte geçici sisme görülür. Ödem gün içinde giderek artar, gece istirahattan sonra kaybolur.
Evre 2: Kronik geri dönmeyen lenf ödem. Sürekli sislik, his azalmasi, agri, yanma ve hareket kisitliligi ile seyreder.
Evre 3: Lenfostatik Elafantiyazis (Fil Hastaligi). Zaman geçtikçe artan uzuv deformasyonu, önemli ölçüde hareket ve fonksiyon kisitlanmasi, ciddi agrilar olur.
Tedavisi
Lenfödemin fizik tedavi ve cerrahi olmak üzere iki tür tedavisi vardir. Fizik tedavi kompleks bosaltici fizyoterapi, manuel lenf drenaji, kompresyon bandajlari ve egzersiz seklinde yapilir. Kompleks Bosaltici Fizyoterapi yönteminde, hastalara tamamen elle yapilan özel bir lenf drenaj masaji, masaj sonrasi yine sadece lenfödeme özel bandajlarla yapilan kompresyon tedavisi ve kendi kendine masaj uygulanmaktadir. Ödem, tedavinin ilk 10 seansinda belirgin olarak azalmaktadir. Hastanin durumuna göre 20-30 seans tedavi uygulanmaktadir. Tedavi bitiminde hastaya uygun basinçta basi giysisi verilir. Bu tedavi tutulan kol veya bacagin hacmini azaltir, lenf dolasimini saglar. Lenf sisteminde bloke olmus lenf sivisinin serbest akisinin saglanmasi manuel lenf drenaji teknigi ile saglanir. Manuel lenf drenaji elle uygulanan özel bir masaj teknigi olup amaci; ödemli bölgeden lenf sivisini alip vücudun diger bölgelerine akisini saglamaktir. Manuel lenf drenaji derinin tam altindaki yüzeyel lenf damarlarina hafif basinç uygulamasi ile yapilir. Her hasta için manuel teknigin tipi ve sirasi farkli bir prensip ile fizyoterapist tarafindan belirlenir ki bu, ödemin asamasi ve alanina baglidir. Manuel lenf drenaji lenf dolasimina etkisi olmayan diger masaj teknikleriyle karistirilmamalidir. Diger masaj teknikleri lenfödem için faydali olmadigi gibi zararli da olabilmektedirler. Kompresyon tedavisi disaridan lenfödemli alana basinç saglamak amaci ile iki sekilde uygulanir: Kompresyon bandajlari ve kompresyon giysileri. Lenfödem tedavisinde kullanilan bandajlarin özelligi; kas aktivitesi sirasinda yüksek basinç ve kas istirahati sirasinda düsük basinç uygulamasi ile lenf sivisinin etkilenmis uzuvda tekrar birikmesinin önlemesidir. Diger bandaj sekilleri ise lenfödem için zararli olabilir, kullanilmamalidir. Kompresyon çoraplari ise tedavi bitiminde takip sürecinde giyilmesi gereken materyallerdir ve kisiye özel yapilmalidir. Lenfatik sivinin akis hizi, iskelet kaslarinin yaptigi aralikli dis basinca baglidir. Bu nedenle sivi drenajina yardim etmek için kas aktivitesi de gereklidir. Egzersizler bandaj veya çorap kullanimi esliginde yapilmalidir. Dirençli ve agirlik egzersizlerinden kaçinilmalidir. Egzersiz programi hastaya özel olarak tedaviyi yürüten fizyoterapist tarafindan hazirlanmalidir. Egzersizler isinma ve pompalama, solunum ve germe egzersizleridir.
LENFÖDEMLI HASTALARA ÖNERILER (Lenfödemli kol veya bacagin korunmasi)
Lenfödem riski tasiyan veya lenfödemli uzvun bakimi ve korunmasi oldukça önemlidir. Tedaviden sonra da tedavinin basarisinin devam etmesi için hastanin dikkat etmesi gereken hususlar sunlardir;
1. Cilt temiz tutulmali ve iyice kurulanmali, nemli birakilmamalidir.
2. Cilt bakimi ve esnekligine dikkat edilmeli, nemlendirilmesi için yagsiz kremler, vücut sütü, vücut losyonu gibi yag içerigi çok az olan nemlendiriciler kullanilmalidir.
3. Sicak günlerde terlememesi ve ciltte mantar olusumunu engellemek için antifungal pudralar kullanilmalidir.
4. Kesik, kedi-köpek tirmalamasi, darbeler enfeksiyona ve lenf yollarinin hasarina yol açacagindan kaçinilmasi gereken durumlardir.
5. Lenfödemli hastalar sicak su, kaplica suyu, güneslenmekten uzak durmaya, bunun yerine ödemli kol veya bacagi soguk tutmaya özen göstermelidirler.
6. Tekrarlanan, yorucu hareketler, ödemi daha kötülestirebilmektedir.
7. Asiri kilo, dengesiz beslenme, yetersiz veya asiri egzersiz, uzvun asiri isiya maruz kalmasi, yolculuk, agir seyler tasima etkilenen kol ya da bacagin sikilmasi (örnegin; tansiyon ölçülmesi, siki saat, siki kiyafetler) lenfödemi tetikler ve arttirir.
8. Etkilenmis kola manikür ve enjeksiyon yaptirilmamalidir.
9. Etkilenmis ayakta nasirlar kesilmemeli, yumusatici kremlerle korunmalidir.
10. Tirnaklari keserken deriyi kesmemeye dikkat edilmelidir.
11. Jilet kullanilmamali, istenmeyen tüyler tras makinesi yardimiyla alinmalidir.
12. Mutfakta veya bahçede is yaparken kesiklerden korunmak için mutlaka eldiven giyilmelidir.
13. Günes yanigindan kaçinilmali, güneslenirken yüksek koruma faktörlü koruyucular kullanilmali ve uzuv asla uzun süre günese maruz birakilmamalidir.
14. Kompresyon çoraplari çogu zaman günesten korumamakta ve uzvun yanmasina sebep olabilmektedir.
15. En ideal sporlar yüzme ve dalmadir. Bunun yani sira lenf dolasimini saglamak için tedavi sonrasi ögrenilen egzersizler düzenli olarak uygulanmalidir.
16. Sutyen, iç çamasir, diger giysiler ve takilar siki olmamalidir. Bu giysilerin ciltte olusturdugu kizarikliklar lenf dolasiminin engellendigi anlamina gelmektedir.
17. Uçak yolculugu sirasinda basinç düsmesi nedeniyle kol çorabi ve kompresyon bandaji mutlaka kullanilmalidir.
18. Gece uyurken etkilenmis kolun üzerine yatmamaya özen gösterilmelidir.
19. Düzenli beslenilmeli, asiri tuz kullanilmamali ama tuz asla kesilmemeli ve bol su içilmelidir.
20. Asiri kilolardan kaçinilmali, kilo fazlasi varsa doktor ya da diyetisyen tarafindan hazirlanmis bir diyet ve egzersiz programi uygulanmalidir.
21. Tedaviden sonra kullanilmaya baslanan basi çorabi özellikle ilk 6 ay, gece ve gündüz düzenli kullanilmalidir.
22. Eger kol veya bacak geceleri kendiliginden küçülüyorsa basi giysisi gece çikarilabilir. Basi giysileri özel günlerde de bir kaç saatligine çikarilabilir. Bol gelmesi ya da sikmasi durumunda doktora basvurulmalidir.
23. Kompresyon giysileri belli bir bölgeyi bant seklinde sikmamali, kizariklik olusturmamalidir.
24. Yetersiz lenf dolasimindan ötürü sisen uzuv, tedavi ile normal ya da normale yakin hale geldikten sonra da bakimina dikkat edilmezse, durumun tekrarlayabilecegi unutulmamalidir.
Son söz: Lenfödem nedeniyle sisen kol veya bacaginizin, tedavi ile normal veya normale yakin hale geldikten sonra da takibi ve bakimina devam etmelidir. Lenfödem hemen tüm hastalarda önlenebilir, azaltilabilir ve kontrol altina alinabilir rahatsizliktir.
Sebepleri
Lenfödemlerin bir kisminin sebebi bilinmemektedir. Edinilmis lenfödemler cerrahi sonrasi, radyasyon, enfeksiyon veya travma sonrasi gelisebilir. Meme kanseri gibi bazi kanserlerin tedavisi için lenf dügümlerinin alinmasi, daima lenfödem riski tasir. Cerrahi olarak ne kadar fazla lenf dügümü çikartilirsa, lenfödem olusma riski o kadar büyüktür. Lenf nodülü çikarildiktan sonra radyoterapi yapilirsa lenfödem olma riski daha da artar. Mastektomi (memenin alinmasi) sonrasi gelisen lenfödem tutulan kolda agirlik, agri, duyu kaybi, hareket kaybi ve fonksiyon bozuklugu ile karakterizedir. Bu durum kisinin yasam kalitesini olumsuz yönde etkiler. Hastalarda anksiyete, depresyon ve uyum sorunlari, sosyal ve seksüel problemler açiga çikar. Lenfödemli kol veya bacak kolayca enfeksiyona yakalanabilir. Bu yüzden tedaviye erken dönemde baslanilmasi oldukça önemlidir.
Belirtileri
Lenfödem hemen gelismeyebilir, bazen lenfatik sistemde olan yaralanmayi takiben 15 yil veya daha uzun sürede ortaya çikar. Belirtiler ilk olarak el ve ayak sirtinda görülür. Kol veya bacak agirliginda artis söz konusudur. Cilt gergin ve serttir. El ve ayaklarda duyu bozukluklari ve eklem sertlikleri görülebilir. Enfeksiyona karsi dirençte azalma görülebilir. Kol veya bacakta dolgunluk hissi, deride gerginlik, el bilegi veya ayak bilegi ve parmaklarin hareketliliginin azalmasi, giysi, bilezik, saat, yüzük, ayakkabi, çorap, gibi esyalarin dar gelmesi, iz birakmasi gibi belirtiler olabilir.
Evreleri
Lenfödem, tedavi edilmezse ilerleyici bir hastaliktir. Lenfödem üç evreye ayrilir ve tedavi edilmeyen hastalar evre 1’den evre 3’e ilerler:
Evre 1: Geri dönebilen lenfödem. Kesin tanimlanmayan yakinmalarla birlikte geçici sisme görülür. Ödem gün içinde giderek artar, gece istirahattan sonra kaybolur.
Evre 2: Kronik geri dönmeyen lenf ödem. Sürekli sislik, his azalmasi, agri, yanma ve hareket kisitliligi ile seyreder.
Evre 3: Lenfostatik Elafantiyazis (Fil Hastaligi). Zaman geçtikçe artan uzuv deformasyonu, önemli ölçüde hareket ve fonksiyon kisitlanmasi, ciddi agrilar olur.
Tedavisi
Lenfödemin fizik tedavi ve cerrahi olmak üzere iki tür tedavisi vardir. Fizik tedavi kompleks bosaltici fizyoterapi, manuel lenf drenaji, kompresyon bandajlari ve egzersiz seklinde yapilir. Kompleks Bosaltici Fizyoterapi yönteminde, hastalara tamamen elle yapilan özel bir lenf drenaj masaji, masaj sonrasi yine sadece lenfödeme özel bandajlarla yapilan kompresyon tedavisi ve kendi kendine masaj uygulanmaktadir. Ödem, tedavinin ilk 10 seansinda belirgin olarak azalmaktadir. Hastanin durumuna göre 20-30 seans tedavi uygulanmaktadir. Tedavi bitiminde hastaya uygun basinçta basi giysisi verilir. Bu tedavi tutulan kol veya bacagin hacmini azaltir, lenf dolasimini saglar. Lenf sisteminde bloke olmus lenf sivisinin serbest akisinin saglanmasi manuel lenf drenaji teknigi ile saglanir. Manuel lenf drenaji elle uygulanan özel bir masaj teknigi olup amaci; ödemli bölgeden lenf sivisini alip vücudun diger bölgelerine akisini saglamaktir. Manuel lenf drenaji derinin tam altindaki yüzeyel lenf damarlarina hafif basinç uygulamasi ile yapilir. Her hasta için manuel teknigin tipi ve sirasi farkli bir prensip ile fizyoterapist tarafindan belirlenir ki bu, ödemin asamasi ve alanina baglidir. Manuel lenf drenaji lenf dolasimina etkisi olmayan diger masaj teknikleriyle karistirilmamalidir. Diger masaj teknikleri lenfödem için faydali olmadigi gibi zararli da olabilmektedirler. Kompresyon tedavisi disaridan lenfödemli alana basinç saglamak amaci ile iki sekilde uygulanir: Kompresyon bandajlari ve kompresyon giysileri. Lenfödem tedavisinde kullanilan bandajlarin özelligi; kas aktivitesi sirasinda yüksek basinç ve kas istirahati sirasinda düsük basinç uygulamasi ile lenf sivisinin etkilenmis uzuvda tekrar birikmesinin önlemesidir. Diger bandaj sekilleri ise lenfödem için zararli olabilir, kullanilmamalidir. Kompresyon çoraplari ise tedavi bitiminde takip sürecinde giyilmesi gereken materyallerdir ve kisiye özel yapilmalidir. Lenfatik sivinin akis hizi, iskelet kaslarinin yaptigi aralikli dis basinca baglidir. Bu nedenle sivi drenajina yardim etmek için kas aktivitesi de gereklidir. Egzersizler bandaj veya çorap kullanimi esliginde yapilmalidir. Dirençli ve agirlik egzersizlerinden kaçinilmalidir. Egzersiz programi hastaya özel olarak tedaviyi yürüten fizyoterapist tarafindan hazirlanmalidir. Egzersizler isinma ve pompalama, solunum ve germe egzersizleridir.
LENFÖDEMLI HASTALARA ÖNERILER (Lenfödemli kol veya bacagin korunmasi)
Lenfödem riski tasiyan veya lenfödemli uzvun bakimi ve korunmasi oldukça önemlidir. Tedaviden sonra da tedavinin basarisinin devam etmesi için hastanin dikkat etmesi gereken hususlar sunlardir;
1. Cilt temiz tutulmali ve iyice kurulanmali, nemli birakilmamalidir.
2. Cilt bakimi ve esnekligine dikkat edilmeli, nemlendirilmesi için yagsiz kremler, vücut sütü, vücut losyonu gibi yag içerigi çok az olan nemlendiriciler kullanilmalidir.
3. Sicak günlerde terlememesi ve ciltte mantar olusumunu engellemek için antifungal pudralar kullanilmalidir.
4. Kesik, kedi-köpek tirmalamasi, darbeler enfeksiyona ve lenf yollarinin hasarina yol açacagindan kaçinilmasi gereken durumlardir.
5. Lenfödemli hastalar sicak su, kaplica suyu, güneslenmekten uzak durmaya, bunun yerine ödemli kol veya bacagi soguk tutmaya özen göstermelidirler.
6. Tekrarlanan, yorucu hareketler, ödemi daha kötülestirebilmektedir.
7. Asiri kilo, dengesiz beslenme, yetersiz veya asiri egzersiz, uzvun asiri isiya maruz kalmasi, yolculuk, agir seyler tasima etkilenen kol ya da bacagin sikilmasi (örnegin; tansiyon ölçülmesi, siki saat, siki kiyafetler) lenfödemi tetikler ve arttirir.
8. Etkilenmis kola manikür ve enjeksiyon yaptirilmamalidir.
9. Etkilenmis ayakta nasirlar kesilmemeli, yumusatici kremlerle korunmalidir.
10. Tirnaklari keserken deriyi kesmemeye dikkat edilmelidir.
11. Jilet kullanilmamali, istenmeyen tüyler tras makinesi yardimiyla alinmalidir.
12. Mutfakta veya bahçede is yaparken kesiklerden korunmak için mutlaka eldiven giyilmelidir.
13. Günes yanigindan kaçinilmali, güneslenirken yüksek koruma faktörlü koruyucular kullanilmali ve uzuv asla uzun süre günese maruz birakilmamalidir.
14. Kompresyon çoraplari çogu zaman günesten korumamakta ve uzvun yanmasina sebep olabilmektedir.
15. En ideal sporlar yüzme ve dalmadir. Bunun yani sira lenf dolasimini saglamak için tedavi sonrasi ögrenilen egzersizler düzenli olarak uygulanmalidir.
16. Sutyen, iç çamasir, diger giysiler ve takilar siki olmamalidir. Bu giysilerin ciltte olusturdugu kizarikliklar lenf dolasiminin engellendigi anlamina gelmektedir.
17. Uçak yolculugu sirasinda basinç düsmesi nedeniyle kol çorabi ve kompresyon bandaji mutlaka kullanilmalidir.
18. Gece uyurken etkilenmis kolun üzerine yatmamaya özen gösterilmelidir.
19. Düzenli beslenilmeli, asiri tuz kullanilmamali ama tuz asla kesilmemeli ve bol su içilmelidir.
20. Asiri kilolardan kaçinilmali, kilo fazlasi varsa doktor ya da diyetisyen tarafindan hazirlanmis bir diyet ve egzersiz programi uygulanmalidir.
21. Tedaviden sonra kullanilmaya baslanan basi çorabi özellikle ilk 6 ay, gece ve gündüz düzenli kullanilmalidir.
22. Eger kol veya bacak geceleri kendiliginden küçülüyorsa basi giysisi gece çikarilabilir. Basi giysileri özel günlerde de bir kaç saatligine çikarilabilir. Bol gelmesi ya da sikmasi durumunda doktora basvurulmalidir.
23. Kompresyon giysileri belli bir bölgeyi bant seklinde sikmamali, kizariklik olusturmamalidir.
24. Yetersiz lenf dolasimindan ötürü sisen uzuv, tedavi ile normal ya da normale yakin hale geldikten sonra da bakimina dikkat edilmezse, durumun tekrarlayabilecegi unutulmamalidir.
Son söz: Lenfödem nedeniyle sisen kol veya bacaginizin, tedavi ile normal veya normale yakin hale geldikten sonra da takibi ve bakimina devam etmelidir. Lenfödem hemen tüm hastalarda önlenebilir, azaltilabilir ve kontrol altina alinabilir rahatsizliktir.
